كه كمال معرفت عارفان در اعتراف به عجز از شناخت اوست و منتهاى نبوّت پيامبران اقرار به قصور در توصيف اوست ، چنان كه سرور پيامبران كه درود خداوند بر او و همهء آنان باد فرموده است : « تو آن چنانى كه خود خويش را ستوده‌اى نه آن چنان كه من تو را مىستايم » « 1 » . مىگويم : سرور اوصياء امير مؤمنان عليه السّلام فرموده است : « عجز از درك ادراك ادراك است » « 2 » و سيّد الساجدّين امام زين العابدين عليه السّلام فرموده است : « منزّه است آن كه جهت معرفت خود براى خلايق راهى جز ناتوانى از شناخت خويش قرار نداده است » « 3 » . غزّالى مىگويد : اى كاش مىدانستم آن كه امكان دوستى خداوند را به طور حقيقت منكر است و آن را مجاز مىشمارد ، اوصاف جمال و كمال و محامد و محاسن را منكر است ، يا اتّصاف خداوند را به اين صفات انكار مىكند ، و يا منكر آن است كه جمال و جلال و عظمت و كمال نزد كسى كه آنها را ادراك كند محبوب است ؟ پس منزّه است خداوندى كه به سبب غيرت بر جمال و جلال خويش خود را از چشم كور دلان محجوب داشته و نخواسته است بر آن آگاهى يابند ، جز كسانى را كه در ازل سعادت آنان را مقدّر فرموده و آنها را از آتش حجاب دور نگهداشته است . و زيانكاران را در ظلمات كورى رها كرده تا سرگردان بمانند و در چراگاه محسوسات و شهوات بهايم در تردّد باشند ، از زندگى دنيا جز ظاهرى از آن را ندانند و از آخرت بى خبر و غافل باشند ، و سپاس خداى را كه بيشتر آنها نادانند . بنابراين دوستى به اين سبب قويتر از دوستى به سبب احسان است ، چه احسان كم و بيش مىشود . از اين رو خداوند به داوود عليه السّلام وحى فرمود كه : دوست‌ترين دوستان نزد من كسى است كه مرا بدون عطا بپرستد تا حقّ ربوبيّت را ادا كند . در زبور آمده است : چه كسى ستمكارتر از آن است كه مرا براى بهشت يا دوزخ بپرستد ؟ من اگر بهشت يا دوزخ را نيافريده بودم ، سزاوار فرمانبردارى نبودم ؟ عيسى عليه السّلام از كنار طايفه‌اى از عابدان گذشت كه لاغر و نزار بودند ، به آنها گفت : چه چيزى شما را نحيف كرده است ؟ گفتند : از دوزخ مىترسيم و اميد بهشت داريم . به آنها گفت : شما از مخلوقى مىترسيد و به مخلوقى اميد داريد . به گروه ديگرى كه مانند آنها بودند گذشت ، گفتند : ما خداوند را براى دوستى و تعظيم جلال او عبادت مىكنيم . فرمود : براستى شما دوستان خداييد و به من امر شده كه با شما باشم . در خبر

--> ( 1 ) ترمذى و جز او ، پيش از اين نيز مكرّر ذكر شده است . ( 2 ) به مأخذ آن آگاهى نيافتم . ( 3 ) در نيايش عارفان از مناجات خمسة عشر .